Ciekawostki o Hair

- - - - - - - - - - - - - -

HAIR - HISTORIA

James Rado i Gerome Ragni, twórcy Hair, nie byli hippisami. Byli aktorami. Odnosili zresztą całkiem poważne sukcesy. Rado występował na Broadwayu m.in. w Lwie w zimie, Ragni w Hamlecie w reżyserii Johna Gielguda, gdzie jako Horacio partnerował samemu Richardowi Burtonowi, grającemu tytułową rolę. Był jednak rok 1964 i Ameryka wkraczała w nową erę. Aktorzy angażujący się w wiele off-owych przedsięwzięć coraz częściej natykali się w Greenwich Village na grupki długowłosej młodzieży, zdecydowanie odróżniającej się od najdziwniejszych nawet typów, jakich do tej pory można było napotkać na ulicach Nowego Jorku. Podeszli do nich jak antropolodzy do pierwotnego „plemienia”: zaczęli z nimi rozmawiać, przebywać razem, usiłowali zrozumieć ich życiową filozofię. Z poczynionych wtedy notatek wyłoniła się pierwsza wersja Hair.

Prawdziwa historia musicalu zaczęła się jednak, gdy Ragni spotkał w pociągu Josepha Pappa, dyrektora New York Shakespeare Festival, reżysera i producenta, który właśnie organizował otwarcie siedziby swojego Public Theatre na Lafayette Street. Zainteresował się on scenariuszem i doszedł ostatecznie do wniosku, że premiera „hippisowskiego” musicalu idealnie nadaje się na inaugurację jego sceny. Autorzy zatrudnili kompozytora Galta MacDermota, który w dwa tygodnie napisał większość piosenek Hair. Premiera odbyła się 18 października 1967 roku. Nie było to jednak Hair, które znamy ze sceny dzisiaj. Nie przypadkiem zaczynało się sceną „z flagą” – Red, Blue and White – było bowiem w dużym stopniu sztuką polityczną, antywojenną. Pod względem konstrukcji bardziej niż późniejsza wersja przypominało klasyczny musical, z dosyć wyraźnie zarysowaną fabułą i w miarę spójną strukturą. Dopiero gdy po sukcesie tego przedstawienia autorzy postanowili przenieść je na Broadway, Hair uzyskało kształt zbliżony do ostatecznej wersji.

W ogromnym stopniu było to zasługą Toma O’Horgana, reżysera broadwayowskiej inscenizacji. Należał on do artystów tego samego nurtu, co m.in. Jerzy Grotowski, z którym zresztą zetknął się w słynnym nowojorskim La Mama Theatre Ellen Stewart, amerykańskiej wylęgarni eksperymentalnych projektów artystycznych. O’Horgan postanowił wykorzystać w pracy nad Hair metody wypracowane przez teatralną awangardę lat 60.: improwizacja, kreacja zbiorowa, odejście od fabuły. Zmienił praktycznie całkowicie obsadę, za główne kryterium castingu przyjmując talent i świeżość kandydatów, a nie profesjonalizm i doświadczenie sceniczne. Ragni i Rado szukali uzdolnionych amatorów dosłownie na ulicach Nowego Jorku. W czasie prób O’Horgan prowadził liczne warsztaty, m.in. technik aktorskich wypracowanych w polskim Teatrze Laboratorium Grotowskiego. Wiele tekstów powstawało w czasie dyskusji, czasem nawet kłótni autorów z aktorami. MacDermot napisał sporo nowych piosenek, część również w czasie prób. Realizatorzy w dużym stopniu odeszli od linearnej fabuły oraz przede wszystkim od polityki, pragnąc, by spektakl raczej opowiadał o życiu hippisów, o różnych jego aspektach, niż był donośnym głosem np. w sporze o wojnę w Wietnamie. Jak to ujęła Barbara Lee Horn, autorka monografii Hair, członkowie komuny w Public Theatre byli hippisami, ponieważ sprzeciwiali się wojnie, natomiast na Broadwayu sprzeciwiali się wojnie, ponieważ byli hippisami.

Dzięki tym wszystkim rewolucyjnym jak na broadwayowski musical technikom przedstawienie, którego premiera odbyła się ostatecznie w Biltmore Theatre 29 kwietnia 1968 roku, było prawdziwym przełomem w historii amerykańskiego musicalu. Na tyle mocno różniło się od ówczesnej oficjalnej oferty teatralnej Nowego Jorku, że początkowo spotkało się z chłodnym, czy nawet wrogim przyjęciem. Krytycy, dla których musical kojarzył się ciągle raczej z tytułami w rodzaju My Fair Lady, bynajmniej nie zareagowali entuzjazmem na ów desant hippisów na najbardziej konserwatywny bastion amerykańskiego teatru. Na przykład recenzent „Daily News” pisał, że Hair jest musicalem „wulgarnym, perwersyjnym, niesmacznym, tanim, cynicznym, obraźliwym i ogólnie rzecz biorąc kiepskim, a wszystkich tych, którzy mieli z nim cokolwiek wspólnego, należałoby wyszorować porządnym mydłem i powiesić na słońcu celem wysuszenia”. Paradoks polegał na tym, że tym razem – nietypowo dla amerykańskiego teatru – gromy, jakie padły na przedstawienie ze strony krytyki, nie spowodowały jego klapy. Musical wybronił się, m.in. dzięki zainteresowaniu dziennikarzy telewizyjnych, i ostatecznie został zagrany 1750 razy.

Wkrótce ruszyły kolejne amerykańskie produkcje Hair. Pierwsza – w Los Angeles – już pół roku po nowojorskiej premierze. Była grana przez dwa lata. Własnych wersji doczekały się m.in. Chicago, Detroit, Seattle, hippisowskie San Francisco, a nawet stołeczny Waszyngton. Liczba premier wpłynęła zresztą na skrócenie czasu eksploatacji musicalu w samym Nowym Jorku – Amerykanie nie musieli jeździć tam, by zobaczyć kultowe przedstawienie, którego zbliżonych do broadwayowskiej wersji krążyło w pewnym momencie po kraju aż czternaście. 27 września 1968 roku odbyła się premiera Hair w Londynie – spektakl zagrano tam 1997 razy – a po niej hippisowska musicalowa epidemia ogarnęła cały świat: m.in. Francję, Niemcy, Jugosławię, Szwecję, Brazylię, Argentynę, Meksyk, Japonię, Norwegię, Kanadę. Jedną z przyczyn tej popularności musicalu była decyzja autorów, by przełamać wieloletnią tradycję i grać go nie po angielsku, ale w językach narodowych poszczególnych krajów. Z realizatorami niektórych z tych premier współpracowali Ragni i Rado, wszystkie były nadzorowane przez broadwayowskich realizatorów.

Niecodzienne były losy filmu Hair, który wszedł na ekrany w kin w 1979 roku. Jego reżyser, Miloš Forman, po raz pierwszy oglądał musical jeszcze w jego wersji z Public Theatre. Chciał wówczas po powrocie do Pragi wystawić go na którejś z tamtejszych scen, co jednak okazało się niemożliwe. Po wyjeździe na stałe do Stanów Zjednoczonych skontaktował się z Ragnim oraz Radą i poprosił ich o zgodę na nakręcenie Hair. Pragnął, by był to jego pierwszy amerykański film. Autorzy, którzy podziwiali czeskie dzieła Formana, chętnie się zgodzili, ale nie udało im się przekonać potencjalnych hollywoodzkich producentów, by powierzyli ich przebój nieznanemu jeszcze w Stanach przybyszowi zza żelaznej kurtyny. Co ciekawe, obaj artyści uparli się i postanowili poczekać z ekranizacją swojego dzieła, aż Forman zdobędzie uznanie w Hollywood. Po filmie Lot nad kukułczym gniazdem wszelkie wątpliwości rzecz jasna zniknęły i czeski reżyser mógł zabrać się do dzieła. 

Zmiany, jakich dokonał w Hair, zdecydowanie wykraczały poza drobne poprawki, umożliwiające sprawną ekranizację spektaklu. Forman uważał, że film Hair można zrobić tylko na dwa sposoby: albo filmując po prostu przedstawienie, albo pisząc na nowo scenariusz. Wybrał drugą opcję. I tak afabularne dzieło stało się linearną opowieścią o chłopcu z amerykańskiej prowincji, który w drodze do obozu szkoleniowego przed wyjazdem do Wietnamu poznaje w Nowym Jorku grupkę hippisów. Claude w filmie nie należy do komuny, podobnie jak Sheila, która jest córką typowych amerykańskich waspów. Najważniejszą zmianą jest jednak to, że u Formana do Wietnamu w wyniku pomyłki trafia ostatecznie Berger. 

Filmowa wersja Hair również okazała się przebojem, choć autorzy musicalu nie byli zadowoleni z końcowego efektu pracy Formana. Twierdzili, że nie udało mu się znaleźć rewolucyjnej formy dla tak rewolucyjnego dzieła, i że pozbawił je obecnego w oryginale „pazura”, zamieniając w dosyć naiwną opowieść o życiu malowniczej grupki rozkrzyczanych, choć w gruncie rzeczy nieszkodliwych dzieci. Według nich prawdziwa kinowa wersja Hair ciągle czeka na realizację.

Polska prapremiera Hair odbyła się 16 października 1999 roku w Teatrze Muzycznym w Gdyni. Reżyserował Wojciech Kościelniak, kierownictwo muzyczne spektaklu objął Leszek Możdżer, o choreografię zadbał Jarosław Staniek. Bergera zagrał Cezary Studniak, Claude’a Jakub Szydłowski, Sheilę Katarzyna Jamróz i Monika Rowińska. Przedstawienie odniosło ogromny sukces i dziś właściwie przeszło już do legendy – zarówno w Gdyni, jak i w całej Polsce. Jego realizatorzy i aktorzy wkrótce zyskali opinię najciekawszych polskich artystów musicalowych.

31 maja 2009 roku w nowojorskim Al Hirschfeld Theatre odbyła się premiera nowej broadwayowskiej wersji Hair. W przeciwieństwie do poprzednich, tym razem na afiszu wśród realizatorów nie znalazło się żadne z nazwisk autorów prapremierowych inscenizacji musicalu. Gerome Ragni zmarł w 1991 roku, Tom O’Horgan całkiem niedawno, bo w styczniu 2009 roku; Galt MacDermot ma dziś 82 lata, James Rado – 78. Najnowsza amerykańska inscenizacja ich dzieła została jednak do tej pory zagrana ponad czterysta razy, co w wypadku tzw. revival jest już znaczącym osiągnięciem. A zatem i dziś Hair potrafi przyciągać rzesze widzów. Zmieniły się czasy, zmieniła się polityka, zmieniła się muzyka, ale świat hippisów, ich sposób życia, wartości, nadal wydaje się mieć w sobie magnetyczny urok. A może chodzi o to, że według najnowszych analiz właśnie teraz przeżywamy ostatnie dni starej epoki, tuż przed wkroczeniem w nową, w erę Wodnika, która ma się rozpocząć już w 2012 roku?

Jacek Mikołajczyk

- - - - - - - - - - - - - -

CZY WIESZ, ŻE?

• premiera broadwayowska Hair odbyła się 29 kwietnia 1968 roku w Biltmore Theatre; jej datę wybrała Maria Elise Crummaire, „nadworna” astrolożka producenta spektaklu Michaela Butlera, która przewidziała, że dzień ten zapewni produkcji sukces

• pierwsza wersja Hair miała premierę 18 października 1967 roku w Public Theatre Josepha Pappa

• Miloš Forman, reżyser filmowej wersji Hair, był widzem jednego z przedstawień musicalu w Public Theatre i uzyskał od autorów prawa do wystawienia go w Pradze; w ówczesnych warunkach politycznych nie udało się jednak doprowadzić do czeskiej premiery Hair

• w broadwayowskiej obsadzie Hair były tylko dwie autentyczne hippiski

• w premierowej obsadzie Hair w Biltmore Theatre zadebiutowała jako aktorka Diane Keaton (później grała również rolę Sheili)

• w broadwayowskiej wersji Hair z 1968 roku w głównych rolach Claude’a i Bergera występowali autorzy libretta i tekstów piosenek musicalu, odpowiednio James Rado i Gerome Ragni

• Hair w premierowej wersji zostało zagrane na Broadwayu 1750 razy; równolegle w samych Stanach Zjednoczonych grano w tym czasie 14 innych inscenizacji musicalu; w Londynie Hair zagrano 1997 razy; obecnie w Nowym Jorku jest grane przedstawienie z marca 2009 roku, które przekroczyło już liczbę 400 wystawień

• według czasopisma „Forbes”, w ciągu dwóch lat po premierze Hair musical obejrzały 4 miliony osób, a przedstawienie zarobiło 22 300 000 dolarów; nie licząc ostatniego wznowienia, Hair w samych Stanach Zjednoczonych zarobiło ponad 80 milionów dolarów

• w castingu do filmu Hair wzięli udział m.in. Madonna i Bruce Springsteen

• w Hair po raz pierwszy w historii Broadwayu pojawili się zupełnie nadzy aktorzy

• gliwickie Hair będzie trzecią realizacją tego musicalu w Polsce, po Gdyni (1999 r.) i Wrocławiu (2010 r.)

• reżyser gliwickiego Hair, Wojciech Kościelniak, był również autorem inscenizacji prapremierowej w Polsce wersji musicalu w Teatrze Muzycznym w Gdyni

- - - - - - - - - - - - - -  

HAIR – KALENDARIUM

22 listopada 1963
Lyndon B. Johnson (LBJ) zostaje prezydentem USA (po zabójstwie Johna F. Kennedy’ego)

luty 1964
W programie „Ed Sullivan Show” debiutują Beatlesi; rozpoczyna się „brytyjska inwazja”

wiosna 1964
Spotykają się autorzy Hair: Gerome Ragni i James Rado – występują razem w spektaklu Hang Down Your Head and Die

lato 1954
Chicago: Ragni i Rado występują razem w komedii The Knack, zaczynają pracować nad Hair

1965-66
Trwa praca nad Hair

koniec 1966
Ragni i Rado poznają Galta MacDermota, który zaczyna pisać muzykę do Hair

początek 1967
Ragni spotyka w pociągu Josepha Pappa, dyrektora Public Theatre, i daje mu do przeczytania scenariusz Hair

dwa tygodnie później
Papp postanawia wystawić Hair w Public Theatre

lato 1967
Ragni i Rado poznają reżysera Toma O’Horgana i proponują mu pracę nad Hair; niestety, O’Horgan jest zajęty

18 października 1967
Prapremiera Hair w Public Theatre, w reżyserii Geralda Freedmana

początek 1968
Ragni i Rado przekonują polityka i teatralnego inwestora Michaela Butlera do wyprodukowania Hair na Broadwayu

koniec marca 1968
Tom O’Horgan jest już dostępny; rozpoczynają się próby

4 kwietnia 1968
Śmierć Martina Luthera Kinga

29 kwietnia 1968
Premiera Hair w Biltmore Theatre na Broadwayu

5 czerwca 1968
Śmierć Roberta F. Kennedy’ego

6 listopada 1968
Nowym prezydentem USA zostaje wybrany Richard Nixon

20 lipca 1969
Człowiek stawia nogę na Księżycu

(wg www.hairthemusical.com)

- - - - - - - - - - - - - - 

POTYCZKI HAIR Z PRAWEM

Czy Hair jest musicalem kontrowersyjnym? Niektórzy krytycy twierdzili, że to bardzo ugrzeczniona wersja hippisowskiego buntu. Tymczasem gdziekolwiek w latach 60. i 70. Hair pojawiało się na afiszu, wywoływało gwałtowne protesty, które często zamieniały się w prawne potyczki między producentami musicalu a miejscowymi „obrońcami moralności”. Oto kilka przykładów:

• Mieszkańcy miasta Saint Paul, stolicy Minnesoty, usiłowali nie dopuścić do planowanej premiery Hair, organizując pikiety przeciwko spektaklowi. Gdy ich działania okazały się nieskuteczne, zdesperowani duchowni w dniu premiery wypuścili w foyer teatru osiemnaście białych myszek, mając nadzieję, że wywołają panikę wśród widzów. Przedstawienie odbyło się jednak i zostało gorące przyjęte przez publiczność.

• Przed premierą w Bostonie prokurator okręgowy wniósł sprawę przeciw producentom Hair, starając się nie dopuścić do jego wystawienia. Na jednym z pokazów przedpremierowych pojawiło się siedmiu sędziów przysięgłych, którzy zdjęli Hair z afisza, żądając wprowadzenia zmian w spektaklu: wycięcia sceny z flagą amerykańską oraz ubrania aktorów w kostiumy w „nagiej” scenie. Producenci nie zgodzili się na te ustępstwa i wnieśli apelację do Sądu Najwyższego. Ten uchylił zakaz wystawiania, który według przysięgłych nie był zgodny z Pierwszą Poprawką do amerykańskiej Konstytucji.

• Datę premiery brytyjskiej ustalono na dzień po wejściu w życie przepisów pozbawiających urząd Lorda Szambelana prawa do cenzury przedstawień teatralnych.

• Przed premierą w Monachium lokalne władze zagroziły zdjęciem Hair z afisza, jeśli producent nie usunie ze spektaklu „nagiej” sceny. Rzecznik teatru stwierdził, że jego krewni byli nadzy, gdy prowadzono ich do obozu w Oświęcimiu. Na premierze w scenie wiecu członkowie komuny pojawili się owinięci w długi transparent, na którym umieszczono listę zbrodni nazistowskich z czasów II wojny światowej. Następnego dnia władze wycofały sprzeciw.

• W Meksyku władze zdjęły przedstawienie z afisza już nazajutrz po premierze w Acapulco w 1969 roku. Teatr, w którym pokazano Hair, został zaplombowany, a aktorzy i realizatorzy aresztowani. Dano im do wyboru: albo opuszczą kraj, albo zostaną postawieni przed sądem. Goszczący na premierze Ragni i Rado ukrywali się przez pewien czas i do Ameryki przedostali się ukradkiem, przemyceni przez przyjaciół z miejscowego podziemia.